مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ در حالی که نشست وزرای خارجه بریکس به میزبانی دهلی نو در جریان است، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران از کشورهای عضو خواست تا “سیستمهای پولی خود را تنوع ببخشند” و “ساختارهای دفاعی اقتصادی مستحکمی” در برابر فشارهای یکجانبه بنا کنند. این اظهارات که در روز آغازین نشست بیان شد، بار دیگر بحث داغ حذف تدریجی دلار (De-dollarization) را در رأس دستور کار گروهی قرار میدهد که اکنون نیمی از جمعیت جهان و حدود ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را نمایندگی میکنند.
با این حال، بررسی ابعاد این درخواست نشان میدهد که مسیر دستیابی به این هدف، علیرغم وجود اراده سیاسی در میان اعضایی نظیر ایران، روسیه و چین، با موانع ساختاری عظیمی روبهرو است و تهدیدات صریح دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب آمریکا، این موانع را به مراتب پیچیدهتر کرده است.
زمینههای شکلگیری «جبهه مقاومت پولی
سخنان عراقچی در نشست بریکس منعکسکننده رویکرد جمهوری اسلامی ایران و متحدانش در مواجهه با آنچه “فشارهای یکجانبه” مینامند، است. وی در این نشست خواستار ایجاد سازوکاری حقوقی در بریکس برای مقابله با تحریمهای یکجانبه شد و بر لزوم ایمنسازی زنجیرههای تأمین و بازسازی ساختارهای دفاعی اقتصادی تأکید کرد.
این رویکرد، بازتابی از نگرانی کشورهای تحریمشده مانند روسیه و ایران است. همراستا با عراقچی، اس جیشنکار، وزیر خارجه هند (کشور میزبان) نیز ضمن انتقاد از “اقدامات قهری یکجانبه”، تصریح کرد که تحریمهای غیرقانونی نمیتوانند جایگزین دیپلماسی شوند و به طور نامحسوس به فشارهای تعرفهای اخیر آمریکا بر دهلی نو اشاره داشت.
مانع بزرگ؛ “هند” و واقعیتهای اقتصادی
اما مهمترین چالش در برابر ایدهآلگرایی پولی عراقچی، موضع گیری اخیر هند است. برخلاف تصور عمومی، دهلی نو به صراحت اعلام کرده است که هیچ برنامهای برای حذف دلار در دستور کار ندارد.
مقامات هندی که ریاست دورهای بریکس را بر عهده دارند، تاکید کردهاند که قصد ندارند این گروه را به عنوان یک بلوک “ضدغرب” یا “ضد دلار” تعریف کنند. تحلیلگران اقتصادی دلیل این موضع را وابستگی عمیق هند به اقتصاد جهانی میدانند؛ جایی که هنوز بسیاری از قراردادهای تجاری، به ویژه در بخش انرژی، به دلار تسویه میشود. به عبارت دیگر، واقعیتهای تجاری و منافع ملی اعضای کلیدی بریکس، مانعی بزرگ بر سر راه ایجاد “سیستم پولی واحد” است که عراقچی از آن سخن میگوید.
تهدید ۱۰۰ درصدی ترامپ: شمشیر دولبه بر فراز بریکس
اما بیرونیترین و مهمترین عاملی که سرنوشت تنوعبخشی پولی بریکس را تهدید میکند، سیاستهای تهاجمی دولت آینده آمریکاست. دونالد ترامپ که بار دیگر به کاخ سفید راه یافته، به صراحت اعلام کرده است که به کشورهای عضو بریکس “فرصت خداحافظی با بازار آمریکا” را خواهد داد اگر اقدامی برای تضعیف دلار انجام دهند.
ترامپ در پلتفرم خود هشدار داده که در صورت ایجاد ارز جدید بریکس یا حمایت از جایگزین دلار، تعرفه ۱۰۰ درصدی بر کالاهای این کشورها اعمال خواهد شد. این تهدید یک بمب استراتژیک علیه ائتلاف بریکس محسوب میشود، چراکه بازار مصرف آمریکا با وجود تمام رقبا، همچنان یک مقصد حیاتی برای صادرکنندگان بزرگی چون چین، هند و حتی برزیل است.
آیا سناریوی “قو روس” محتمل است؟
در تحلیلی عمیقتر، برخی کارشناسان مالی غرب گمانهزنی جسورانهای مطرح میکنند: احتمال عقبنشینی روسیه از ائتلاف ضد دلار. تحلیلهای منتشر شده حاکی از آن است که ولادیمیر پوتین ممکن است برای فرار از “تله یوآن” و دریافت امتیاز رفع تحریمها، بخشش از بازگشت به دلار برای تسویه حسابهای نفتی را بررسی کند.
اگر چنین اتفاقی رخ دهد، عملاً “R” موجود در بریکس (روسیه) به سمت دلار بازخواهد گشت و این بزرگترین ضربه به پروژه حذف دلار از سوی خود بنیانگذاران آن خواهد بود. هرچند این سناریو در هالهای از ابهام است، اما نشان میدهد که هزینههای اقتصادی سنگین ناشی از قطع ارتباط با سیستم مالی سوئیفت و بازار آمریکا، حتی برای قدرتهایی مانند روسیه نیز طاقتفرساست.
چشمانداز: از “ارز مشترک” تا “ریلهای پرداخت جایگزین
کارشناس ارشد و بنیانگذار برند “بریکس”، جیم اونیل، در تحلیل خود به این نکته اشاره میکند که ایده ایجاد یک ارز مشترک برای رقابت با یورو یا دلار غیرواقعی و رویایی است، زیرا مستلزم واگذاری حاکمیت بانکهای مرکزی کشورهایی مانند هند و چین به یک نهاد فراملی است که عملاً غیرممکن به نظر میرسد.
نتیجهگیری نهایی :
به احتمال قریب به یقین، بریکس قادر به ایجاد “تنوع سیستم پولی” در معنای حذف کامل دلار یا ایجاد ارز مشترک نخواهد بود، زیرا:
- اختلاف منافع داخلی: هند و شاید دیگر اعضا خواهان تقابل تمامعیار با آمریکا نیستند.
- تهدید خارجی: تهدید تعرفه ۱۰۰ درصدی ترامپ یک بازدارنده قدرتمند اقتصادی است.
- موانع فنی: ایجاد ارز مشترک نیازمند هماهنگی کامل سیاسی و اقتصادی است که در بلوکی متشکل از رقبای منطقهای (مانند هند و چین) وجود ندارد.
در عوض، آینده بریکس در حوزه پولی بیشتر بر روی “ریلهای پرداخت جایگزین” (مانند توسعه نسخهای مشابه سوئیفت یا استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی) متمرکز خواهد بود تا تسویه حسابهای دوجانبه به ارزهای محلی (مانند روپیه-یوآن یا ریال-روبل) تسهیل شود. این سناریو، برخلاف خواسته حداکثری عراقچی، یک “تنوعبخشی” تدریجی و نه انقلابی در سیستم مالی جهانی است؛ سناریویی که آمریکا نمیتواند به راحتی با آن مقابله کند، اما در عین حال سلطه حیاتی دلار را نیز حفظ مینماید.
###مریم حسین زاده هنزایی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟