یک لحظه تاریخی در اقتصاد جهان
مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ بهار سال ۲۰۲۶ نقطه عطفی برای اقتصاد جهانی رقم زده است؛ لحظهای که در آن جنگ خاورمیانه و بحران انرژی، شکافهای عمیق در نظام مالی و سیاسی بینالمللی را آشکار ساخته است. آنچه این بحران را از ادوار مشابه متمایز میسازد، نه فقط شدت شوکهای عرضه انرژی، بلکه فروپاشی بیسابقه مکانیسمهای هماهنگی و تصمیمگیری جمعی در نهادهای بینالمللی است. تحلیل بیانیههای وزیران کشورهای عضو در نشست بهاره ۲۰۲۶ صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان میدهد که برای اولین بار، نه تنها بیانیه پایانی صادر نشده، بلکه حتی بیانیه رئیس جلسه نیز منتشر نگردیده است . این پدیده که در نشست G20 نیز تکرار شد، حاکی از چندپارگی غیرقابل انکار اجماع جهانی و استحاله دیپلماسی اقتصادی در برابر بحرانهای فزاینده است.
شوک انرژی و معادله رشد-تورم
تشدید تنش در تنگه هرمز و معمای انرژی
در حالی که مذاکرات صلح در اسلامآباد با شکست مواجه شده، تحولات نظامی تازه در منطقه خلیج فارس، معادلات انرژی جهان را به کلی دگرگون ساخته است. دستور اخیر رئیسجمهور آمریکا به نیروی دریایی این کشور برای اعمال محاصره دریایی در تنگه هرمز و توقیف شناورهایی که عوارض عبور از این آبراه استراتژیک را به ایران پرداخت میکنند، تنشها را به سطحی بیسابقه ارتقا داده است . این اقدام در حالی صورت میگیرد که تحرکات دیپلماتیک اتحادیه اروپا و چین برای یافتن راه حلی مسالمتآمیز شدت گرفته، اما تاکنون بینتیجه مانده است.
پیشبینیهای هشداردهنده IMF
صندوق بینالمللی پول در آخرین گزارش «چشم انداز اقتصاد جهانی» (آوریل ۲۰۲۶) سه سناریوی متفاوت را برای مسیر پیش روی اقتصاد جهان ترسیم کرده است :
| سناریو | رشد جهانی ۲۰۲۶ | تورم جهانی ۲۰۲۶ |
|---|---|---|
| مرجع (درگیری محدود) | ۳.۱% | ۴.۴% |
| نامطلوب (قیمت نفت ۱۰۰ دلار در هر بشکه) | ۲.۵% | ۵.۴% |
| شدید (قیمت نفت ۱۱۰ تا ۱۲۵ دلار در هر بشکه) | حدود ۲.۰% | حدود ۶.۰% |
برآوردهای قبلی بانک جهانی و سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) نیز به ترتیب رشد ۲.۷ و ۲.۹ درصدی را برای سال جاری پیشبینی کردهاند که به دلیل تشدید درگیریها، نسبت به ماههای ابتدایی سال کاهش یافته است . آنچه نگرانکننده به نظر میرسد، اذعان اقتصاددان ارشد IMF به افزایش روزافزون احتمال سناریوی «نامطلوب» است.
بخش دوم: کانالهای تشدید بحران مالی
گزارش ثبات مالی جهانی (آوریل ۲۰۲۶) شش کانال اصلی را شناسایی کرده که از طریق آن، شوک اولیه انرژی میتواند به یک بحران تمام عیار مالی تبدیل شود :
۱. فروپاشی همبستگی منفی داراییها
در گذشته، سهام و اوراق قرضه به عنوان دو دارایی با همبستگی منفی عمل میکردند (رکود بازار سهم با افزایش قیمت اوراق قرضه همراه بود). اما شوکهای عرضه در اقتصاد امروزی، این رابطه را معکوس ساخته و باعث شده تا هر دو کلاس دارایی به طور همزمان سقوط کنند. این پدیده که «واکسینگاستریت» نام گرفته، تنوعبندی سنتی سبد سرمایهگذاری را بیاثر ساخته و ریسک سیستماتیک را به شدت افزایش داده است .
۲. اهرمهای پنهان در نظام مالی غیربانکی
صندوقهای تامینی (هج فاندها) با استفاده از اهرمهای مالی بالا در بازار اوراق قرضه دولتی فعالیت میکنند. نوسانات اخیر نرخ بهره و بازدهی اوراق، این نهادها را در آستانه فروش اجباری داراییها (forced liquidation) قرار داده که میتواند به سرعت به کل نظام مالی سرایت کند. در بازار سهام نیز، رشد انفجاری ابزارهای مشتقه کوتاهمدت (مانند آپشنهای صفر روزه) و صندوقهای اهرمی، نوسانات را چندین برابر بزرگنمایی میکند .
۳. حباب هوش مصنوعی و تهدید تمرکز سرمایه
تمرکز بیسابقه سرمایه در بخش فناوری و به ویژه هوش مصنوعی، یکی از شکنندهترین نقاط اقتصاد جهانی را شکل میدهد. ارزشگذاریهای افراطی و وابستگی شدید شرکتهای بزرگ فناوری به تامین مالی چرخهای (revolving financing)، این بخش را به شدت در برابر هرگونه شوک خارجی آسیبپذیر ساخته است .
اقتصاد نوظهور در کمین طوفان
پایان آرامش پیش از طوفان
برخلاف تصور عمومی، آسیبپذیرترین حلقه اقتصاد جهانی، اقتصادهای نوظهور هستند، اما نه به دلایل سنتی. شاخصهای جدید IMF نشان میدهد که جریان سرمایه به کشورهای در حال توسعه به طور فزایندهای به نهادهای مالی غیربانکی (مانند صندوقهای سرمایهگذاری وETFها) وابسته شده است . طی دو دهه اخیر، نزدیک به ۴ تریلیون دلار سرمایه از این طریق وارد بازارهای نوظهور شده که عمدتاً به صورت سرمایهگذاری پرتفوی (بدون کنترل مدیریتی) بوده و نه سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI)
این تغییر ماهیت، یک «خروج سرمایههای ناگهانی» (sudden stop) را بسیار محتملتر از گذشته ساخته است. در شرایط بحرانی، سرمایهگذاران نهادی و به ویژه صندوقهای شاخصی (ETFها) به سرعت سرمایه خود را از این بازارها خارج میکنند. پیشبینیهای جدید نشان میدهد رشد چین به ۴.۴ درصد و هند به کمتر از این میزان کاهش یابد، در حالی که تورم در اقتصادهای در حال توسعه آسیا به ۴.۶ درصد خواهد رسید .
ظهور تهدیدات نوین: رمزارزهای پایدار (Stablecoins)
نکته تاملبرانگیز در گزارش ۲۰۲۶ IMF، هشدار صریح درباره گسترش رمزارزهای پایدار (stablecoins) در اقتصادهای نوظهور است. این ابزارها که به عنوان راهکاری برای دور زدن تحریمها و تسهیل پرداختهای فرامرزی رواج یافتهاند، تهدیدی جدی برای حاکمیت پولی کشورها محسوب میشوند. افزایش ناگهانی حجم این رمزارزها میتواند معادلات نرخ ارز را بر هم زند و کنترل بر جریان سرمایه را از دسترس سیاستگذاران خارج سازد .
جمعبندی و دورنمای پیش رو
جهان در میانه دهه ۲۰۲۰ با پارادوکسی تاریخی روبروست: ریسکهای بیسابقه و به هم پیوسته (از جنگ تا تورم و شکنندگی مالی) در کنار ضعیفترین سطح همکاری بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم. توصیه صریح مدیر بخش بازارهای مالی IMF به دولتها، «تجهیز عملیاتی برای تزریق نقدینگی» است، چراکه حافظه و فضای سیاستی برای مقابله با بحران دیگر مانند گذشته در دسترس نیست .
این بحران نشان داد که نظام اقتصادی جهانی وارد فاز جدیدی شده است؛ فازی که در آن شوکهای بیرونی نه از طریق مکانیسمهای موجود جذب، بلکه توسط ساختارهای مالی نوین، تشدید و منتشر میشوند. در چنین شرایطی، احتمال وقوع رکود تورمی (stagflation) اقتصادی، دیگر یک سناریوی نظری نیست، بلکه خطری قریبالوقوع است که کشورهای فقیر و طبقات آسیبپذیر، اولین و شدیدترین قربانیان آن خواهند بود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟