ایران در آستانهٔ فروپاشی؛ غول خفتهٔ فرونشست زمین چگونه کشور را می‌بلعد؟

فرزانه جعفری همبری، توانانیوز_ ایران، این سرزمین چهارفصل و غنی از تاریخ، امروز با بحرانی خاموش اما ویرانگر دست و پنجه نرم می‌کند؛ بحرانی که با چشم مسلح دیده نمی‌شود، اما زمین زیر پایمان را ذره‌ذره می‌بلعد: فرونشست زمین. پدیده‌ای که حاصل برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، به‌ویژه در دشت‌های کشاورزی، و تشدید خشکسالی‌هاست، آرام‌آرام شهرهای بزرگ و کوچک، روستاها، زیرساخت‌ها و میراثمان را تهدید می‌کند. اما این غول خفته چیست و چگونه کشور را به آستانهٔ فروپاشی می‌کشاند؟

فرونشست چیست؟ حکایت فرو ریختن سفره‌های زیرزمینی

تصور کنید سفره‌های آب زیرزمینی در دشت‌ها و دمن‌های ایران، مانند تشک‌های بزرگی از آب باشند که سازهٔ زمین را نگاه می‌دارند. وقتی ما با پمپاژ بی‌رویه، آب بیشتری نسبت به میزان تغذیهٔ طبیعی از این سفره‌ها برداشت می‌کنیم، این تشک‌ها خالی می‌شوند. کاهش حجم آب، باعث فشرده شدن لایه‌های رسوبی زیرین و نشست ناگهانی یا تدریجی زمین می‌شود. این پدیده، فرونشست نام دارد؛ فرو ریختن زمین به درون گودال‌های خالی شده از آب.

چه مناطقی در ایران بیشترین خطر را دارند؟

ایران، به‌ویژه در دشت‌های مرکزی و شرقی، بهشت فرونشست شده است. مناطقی مانند:

دشت تهران: پایتخت که با تراکم جمعیت و توسعهٔ شهری، برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی را به شدت افزایش داده، یکی از بحرانی‌ترین مناطق است. نشست زمین در بخش‌هایی از شرق و جنوب تهران با سرعت نگران‌کننده‌ای ادامه دارد.

دشت‌های کشاورزی استان‌های اصفهان، یزد، کرمان، خراسان رضوی و سمنان: این مناطق که به شدت به کشاورزی دیم و آبی وابسته هستند، با برداشت‌های غیراصولی و سنتی، دچار فرونشست‌های وسیع شده‌اند.

استان‌های فارس، البرز، قزوین و آذربایجان شرقی: این استان‌ها نیز در معرض تهدید فرونشست قرار دارند و سرعت نشست در برخی دشت‌های آن‌ها زنگ خطر را به صدا درآورده است.

پیامدهای ویرانگر فرونشست:

فرونشست زمین، تنها یک پدیدهٔ زمین‌شناسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی است که ایران را تهدید می‌کند:

۱. تخریب زیرساخت‌ها:

خسارت به ساختمان‌ها و بناها: نشست ناهمگون زمین باعث ترک خوردن دیوارها، تخریب پی ساختمان‌ها و حتی ریزش کامل بناهای مسکونی و اداری می‌شود.
آسیب به شبکه‌های حیاتی: جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، پل‌ها، لوله‌های آب، فاضلاب و گاز دچار اعوجاج، شکستگی و آسیب جدی می‌شوند که هزینه‌های هنگفتی برای تعمیر و بازسازی در پی دارد.

نابودی شبکه‌های آبیاری: کانال‌های آب و تأسیسات کشاورزی از مسیر خود خارج شده و کارایی خود را از دست می‌دهند.

۲. تشدید بحران آب:

فرونشست، علاوه بر کاهش ذخایر آب زیرزمینی، باعث افت سطح آب سفره‌ها شده و دسترسی به آب را دشوارتر و هزینه‌برتر می‌کند.

در مناطق ساحلی، فرونشست می‌تواند منجر به نفوذ آب شور دریا به سفره‌های آب شیرین شود و کیفیت آب را برای مصارف کشاورزی و آشامیدنی از بین ببرد.

۳. نابودی کشاورزی و امنیت غذایی:

با خشک شدن سفره‌های آب و آسیب به زمین‌های کشاورزی، تولید محصولات غذایی در مناطق بحران‌زده کاهش یافته و امنیت غذایی کشور را تهدید می‌کند.

کاهش پوشش گیاهی و بیابان‌زایی در این مناطق شدت می‌گیرد.

۴. پیامدهای اجتماعی و اقتصادی:

مهاجرت اجباری: ساکنان مناطق در معرض فرونشست، مجبور به ترک خانه‌ها و زمین‌های خود و مهاجرت به شهرهای دیگر می‌شوند که این خود به مشکلات شهری دامن می‌زند.

کاهش ارزش املاک: با افزایش خطر فرونشست، ارزش زمین و املاک در مناطق آسیب‌دیده به شدت کاهش می‌یابد.

افزایش شکاف طبقاتی: کشاورزانی که توانایی حفر چاه‌های عمیق‌تر یا خرید آب را ندارند، توان رقابت خود را از دست می‌دهند.

چالش اصلی: ریشه‌ها و راهکارها

ریشهٔ اصلی فرونشست، مدیریت ناکارآمد منابع آب است. برداشت بی‌رویهٔ آب در کشاورزی (که بیش از ۹۰ درصد مصرف آب کشور را به خود اختصاص می‌دهد)، عدم اجرای طرح‌های تعادل‌بخش آب زیرزمینی، استفاده از روش‌های سنتی آبیاری و نبود نظارت کافی، همگی در تشدید این پدیده نقش دارند.
راهکارها چیست؟

اصلاح الگوی کشت: حرکت به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و متناسب با اقلیم منطقه.

تکنولوژی‌های نوین آبیاری: استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار، قطره‌ای و هوشمند.

مدیریت یکپارچهٔ منابع آب: تدوین و اجرای سیاست‌های جامع برای تخصیص و مدیریت آب در تمام بخش‌ها.

تغذیهٔ مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی: اجرای طرح‌هایی برای هدایت سیلاب‌ها و آب‌های سطحی به سفره‌های زیرزمینی.

کاهش برداشت از چاه‌های غیرمجاز: جدی گرفتن برخورد با چاه‌های غیرمجاز و تعیین تکلیف چاه‌های مجاز بر اساس آمایش سرزمینی.

آموزش و فرهنگ‌سازی: افزایش آگاهی عمومی در مورد اهمیت مدیریت مصرف آب و پیامدهای فرونشست.

استفاده از فناوری‌های پایش: پایش مداوم فرونشست با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و روش‌های میدانی.

نتیجه‌گیری:

فرونشست زمین، زنگ خطری جدی برای آیندهٔ ایران است. اگر امروز فکری اساسی برای مدیریت بحران آب و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی نکنیم، ممکن است در آیندهٔ نه چندان دور، شاهد فروپاشی بخش‌های وسیعی از کشور باشیم؛ فروپاشی که نه از جنس جنگ و درگیری، که از زیر پایمان آغاز خواهد شد. مقابله با این غول خفته، نیازمند عزمی ملی، همکاری همه‌جانبهٔ مسئولان و همراهی تک‌تک شهروندان است

نویسنده : فرزانه جعفری همبری

محقق و پژوهشگر محیط زیست