مریم حسین زاده هنزایی ، توانانیوز_ در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶، وزارت کشور بحرین خبری منتشر کرد که بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشت: سلب تابعیت ۶۹ نفر از شهروندان این کشور به اتهام «همدردی با حملات ایران» و «ارتباط با نهادهای خارجی» .این اقدام که به دستور مستقیم پادشاه بحرین و بر اساس ماده ۱۰/۳ قانون شهروندی این کشور انجام شده، اولین مورد از سال ۲۰۱۹ تاکنون محسوب میشود . اما در بستر تاریخی این کشور که بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۹ تابعیت نزدیک به ۹۹۰ نفر را سلب کرده، این رویداد را صرفاً نمیتوان یک مورد مجزا ارزیابی کرد .
جزئیات رویداد؛ ۶۹ نفر، اتهامات مبهم و خانوادههای قربانی
بر اساس گزارش خبرگزاری رسمی بحرین (BNA)، اتهامات افراد سلبتابعیتشده شامل موارد زیر است :
۱. «تسبیح و همدردی» با حملات «خصمانه و مجرمانه» ایران علیه بحرین
۲. جاسوسی با نهادهای خارجی (به ویژه سپاه پاسداران ایران)
۳. تمجید از اقدامات ایران در شبکههای اجتماعی
نکته بحرانی اول: وزارت کشور بحرین تصریح کرده که تمام این افراد «اصالتاً بحرینی نیستند» و تصمیم شامل خانوادههای آنها نیز میشود . اما حقوقبشردوستانه بینالمللی (مانند BIRD) تأکید دارند که این افراد هنوز علناً معرفی نشدهاند و مشخص نیست در داخل یا خارج کشور بازداشت هستند یا اصولاً دارای تابعیت دیگری هستند .
نکته بحرانی دوم: اتهامات با جزئیات اعلام نشده است. عبارت «همدردی» و «تمجید» مفاهیمی مبهم هستند که میتوانند شامل سادهترین اشکال ابراز عقیده در شبکههای اجتماعی نیز بشوند .
زمینه امنیتی؛ جنگ ایران و آمریکا بهانه یا دلیل؟
این تصمیم در بحبوحه یکی از جدیترین بحرانهای نظامی در منطقه گرفته شده است. در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایالات متحده و اسرائیل حملاتی را علیه ایران آغاز کردند. ایران نیز در واکنش، حملات موشکی و پهپادی گستردهای را به تأسیسات نظامی و نفتی کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله بحرین (میزبان ناوگان پنجم آمریکا) انجام داد .
بحرین مدعی است که «سلولهای خواب ایران» در میان اتباع بحرینی (بویژه جمعیت شیعه که حدود ۵۵ تا ۷۰ درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند) فعال شدهاند . ارتش بحرین اعلام کرد ۱۹۴ موشک و ۵۲۳ پهپاد ایرانی را رهگیری کرده است .
با این حال، تحلیلگران حقوقی و کارشناسان سازمان دیدهبان جهانی شهروندی (GLOBALCIT) معتقدند جنگ ایران بهانهای است برای تشدید سیاستی که از قبل وجود داشته. توماس مکگی، کارشناس خاورمیانه این سازمان، به دویچهوله میگوید: «آنچه میبینیم این است که دولتهای حوزه خلیج فارس از جنگ ایران به عنوان توجیهی برای تشدید کنترلهای موجود بر شهروندی و تابعیت استفاده میکنند، نه اینکه این عمل را از صفر ابداع کرده باشند» .
الگوی تاریخی؛ از انتفاضه ۲۰۱۱ تا امروز
سلب تابعیت در بحرین سابقهای طولانی دارد. پس از سرکوب اعتراضات موسوم به «بهار عربی» در سال ۲۰۱۱، دولت بحرین از سلب تابعیت به عنوان ابزاری برای مجازات فعالان سیاسی، سرکوب مخالفان شیعه و خلاصی از شهروندان «ناخواسته» استفاده کرد .
در آن دوره، چهرههای شاخصی مانند جواد فیروز، نماینده سابق پارلمان، در سال ۲۰۱۲ تابعیت خود را از دست داد. فیروز که در اعتراض به کشتهشدن تظاهرکنندگان از پارلمان استعفا داده بود، در خاطرات خود میگوید: «در لندن مشغول تماشای تلویزیون بودم که نامم را اعلام کردند. شوکه شدم، چون هرگز خواستار سرنگونی حکومت نشده بودم» .
بر اساس گزارش گروههای حقوق بشری، بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۹ دست کم ۹۹۰ نفر تابعیت خود را در بحرین از دست دادهاند . این روند پس از فشارهای بینالمللی و تا حدودی اصلاحات متوقف شد، اما اکنون با بهانه جنگ دوباره احیا شده است.
نکته تحلیلی: این الگو نشان میدهد که بحرین از «سلاح شهروندی» نه فقط برای امنیت، که برای سرکوب بلندمدت مخالفان سیاسی و تغییر ترکیب جمعیتی (کاهش جمعیت شیعه) استفاده کرده است.
بازتابهای حقوقی و بینالمللی؛ «بیوطنسازی» به مثابه شکنجه
۱. بیتابعیتی (Statelessness): نگرانی اصلی حقوقبشرهای بینالمللی، ایجاد «افراد بیتابعیت» است. کنوانسیون ۱۹۶۱ کاهش حالات بیتابعیتی، سلب تابعیت را در صورتی که فرد را بیتابع کند، ممنوع کرده است. از آنجا که بحرین به این کنوانسیون نپیوسته، اما حقوق بینالملل عرفی آن را به عنوان یک اصل پذیرفته است .
۲. اتهامات بینالمللی: سیداحمد الوداعی، مدیر موسسه بحرین برای حقوق و دموکراسی (BIRD)، این اقدام را «آغاز یک عصر خطرناک از سرکوب» و «نقض آشکار قوانین بینالمللی» خوانده است . سازمان دیدهبان حقوق بشر (HRW) نیز در گزارش سالانه خود (۲۰۲۶) بحرین را به «بستن فضای سیاسی، شکنجه بازداشتیها و انکار خدمات پزشکی» متهم کرده است .
۳. نگاه دولت بحرین: سفارت بحرین در لندن گزارشهای انتقادی (مانند گزارش عفو بینالملل) را «غیرقابل اعتماد» و «ارائهدهنده تصویری غیرواقعی» خوانده و تأکید کرده است که این اقدامات برای «مقابله با تروریسم و افراطگرایی وابسته به ایران» ضروری است .
در یک تحلیل فراتر، آنچه در بحرین رخ میدهد نشانهای از تحول خطرناکی در منطقه است: «تابعیت» دیگر یک حق ذاتی و غیرقابل سلب تلقی نمیشود، بلکه به یک امتیاز مشروط تبدیل شده که دولت میتواند هر زمان که اراده کند (چه به بهانه جنگ، چه به بهانه امنیت) آن را بازپس گیرد.
مهمترین آسیب این روند، بیاعتباری مفهوم «شهروندی» و گسترش جمعیت «بیوطنانی» در منطقه خلیج فارس است. در حالی که جنگهای موشکی ممکن است به زودی به آتشبس خاتمه یابد، زخم عمیق سلب تابعیت – که یعنی محرومیت از هویت، خانه، کار و حقوق اولیه – تا سالها بر بدن جامعه بحرین باقی خواهد ماند.
توصیه نهایی برای مخاطب ایرانی: توجه به این رویداد از دو جهت حائز اهمیت است: اولاً نشاندهنده حساسیت شدید کشورهای عربی نسبت به نفوذ ایران و بهرهبرداری امنیتی از آن علیه شهروندان خود (بخصوص شیعیان) است. ثانیاً، پیامدهای آن برای آینده حقوق بشر در منطقه و تشدید رویکردهای امنیتی به جای رویکردهای سیاسی و دموکراتیک، هشداردهنده است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟